Zaburzenia odżywiania
Jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa) – F50.0
Jest to zaburzenie odżywiania cechujące się obsesyjnym dążeniem do zmniejszenia masy ciała. Nazwa pochodzi z języka greckiego i oznacza pozbawienie (an) apetytu (oreksis). Pierwsze objawy zachowań anorektycznych obserwowano już w starożytności i średniowieczu. Pod koniec XIX wieku istniały już kliniczne opisy choroby jak i próby tłumaczenia przyczyn jej powstania.
Obecnie obowiązujące kryteria diagnostyczne (ICD-10, DSM-IV) to:
- Zmniejszenie masy ciała prowadzące do stanu poniżej 85% masy należnej, (a u dzieci brak przyrostu masy ciała o 15% poniżej od masy oczekiwanej przy danym wieku i wzroście), lub wskaźnik masy ciała (BMI) poniżej 17.5 kg/m2.
- Obawa, lęk przed wzrostem masy ciała, nawet w przypadku niedowagi.
- Zachowania mające na celu uniknięcie „tuczącego jedzenia”.
- Zaburzenia w samoocenie wyglądu i masy ciała. Postrzeganie się jako osoby o nadmiernej wadze, a przez to stosowanie restrykcyjnych ograniczeń w prawidłowym odżywianiu się,
- Zanik miesiączkowania u kobiet (przynajmniej przez 3 kolejne cykle), a u mężczyzn utrata seksualnych zainteresowań i potencji.
Można wyróżnić dwa typy jadłowstrętu psychicznego:
Restrykcyjny: ze stałą utratą masy ciała i ograniczeniami żywieniowymi
Bulimiczny: ze sporadycznymi epizodami objadania się i stosowaniem sposobów przeczyszczających (wymioty, środki przeczyszczające, moczopędne, lewatywy).
Anoreksja najczęściej rozpoczyna się w okresie dojrzewania, między 14 a 18 rokiem życia. Często zachowaniom związanym z ograniczeniami jedzenia towarzyszy nadmierny perfekcjonizm i skłonność do zachowań obsesyjno-kompulsywnych. Jak twierdzą badacze, u ponad 50% anorektyczek współwystępują objawy depresyjne.
Wśród czynników predysponujących do zachowań anorektycznych mówi się o układzie rodzinnym, w którym dominuje sztywność relacji, oraz nadmierne wiązanie i blokowanie procesu autonomii pacjenta. Zwraca się też uwagę na rozbudzanie nadmiernych aspiracji u dziecka i model dominującej i jednocześnie ambiwalentnej matki, oraz wycofanego ojca. Kolejnym czynnikiem jest czynnik kulturowy i zwiane z nim propagowanie przez media obrazu szczupłej modelki osiągającej sukces.
W ostatnich 40 latach notuje się wzrost zachorowań na jadłowstręt psychiczny.
Jak pomóc osobie chorej na anoreksję?
Mieć świadomość skali zjawiska. Anoreksja jest jednym z najbardziej śmiertelnych schorzeń psychicznych. Jej leczenie jest trudne, długie i wymaga ogromnej pracy ze strony osoby chorej i jej najbliższych. Dlatego warto zwracać uwagę na najwcześniejsze oznaki tego zaburzenia odżywiania.
Wyłapać sygnały. Anorektyczki bardzo nerwowo reagują na jakąkolwiek wzmiankę o swojej chorobie, ucinając rozmowę mówią: chce „tylko” schudnąć. Uwagę może zwrócić kilkukrotne ważenie się w ciągu dnia. Po odpowiednio dużym spadku wagi dochodzi do zatrzymania miesiączkowania. Anorektyczki często gotują dla całej rodziny, ale zwykle znajdują jakieś wytłumaczenie, żeby uniknąć wspólnego posiłku. Kiedy już coś zjedzą, dużo czasu poświęcają ćwiczeniom fizycznym, by jak najszybciej spalić zbędne kalorie. W momencie, gdy choroba staje się zaawansowana, dziewczyny coraz częściej odczuwają chłód, w związku z tym zaczynają ciepło się ubierać. Jednocześnie ukrywają w ten sposób coraz chudsze ciało.
Wizyta u specjalisty. Pierwszym krokiem w kierunku leczenia powinno być pójście do psychiatry lub psychologa, który oceni stopień rozwoju choroby i postawi diagnozę. Leczenie w anoreksji zależy od stanu pacjenta. Można podzielić je na biologiczne i psychologiczne.
Terapia biologiczna. Terapia biologiczna, to leczenie objawowe - skupiające się na wyrównaniu poziomu życiowych pierwiastków (elektrolitów), odbudowie masy ciała. W tym celu wykorzystuje się odpowiednio dobraną dietę oraz lekarstwa.
Terapia psychologiczna. Metody psychologiczne to głównie psychoterapia. W zależności od potrzeb proponuje się psychoterapię rodzinną (skierowaną do całej rodziny), lub/i indywidualną (nastawioną na leczenie osoby chorej).
W modelu psychodynamicznym, a zwłaszcza z punktu widzenia teorii relacji z obiektem, anoreksję można rozumieć jako reaktywacje procesów rozszczepiennych pomiędzy życiem psychicznym, a ciałem. Osoba chora projektuje wewnętrzne, złe i zagrażające obiekty na własne ciało. Czym większa jest ta projekcja, tym bardziej własne ciało budzi lęk i wstręt, w efekcie jest ono niszczone, tak jakby się chciało zniszczyć zły obiekt. Więcej na temat psychodynamicznego rozumienia zaburzeń jedzenia (anoreksji, bulimii) można przeczytać w artykule dr Piotra Drozdowskiego.
(opracowanie: Andżelika Korczak-Urban, Anna Schmidt-Przeździecka)
Bulimia (bulimia nervosa) - F50.2
Zaburzenie odżywiania charakteryzujące się epizodami nadmiernego spożywania pokarmu, z utratą kontroli nad przyjmowanymi pokarmami, prowadzącymi do poczucia winy, gniewu, depresji. Nazw pochodzi z języka greckiego i oznacza dosłownie byczy (bous) głód (limos). Do współczesnej psychopatologii pojęcie bulimii dostało się stosunkowo późno, za sprawą psychiatry G. Russela, który w 1979 roku wyodrębnił bulimię z klasyfikacji jadłowstrętu psychicznego.
Obowiązujące kryteria diagnostyczne (ICD-10, DSM-IV):
- Stałe zaabsorbowanie jedzeniem z epizodami żarłoczności (pochłanianie dużych ilości jedzenia w krótkim czasie z niewielkimi przerwami).
- Nawracające zachowania mające na celu unikniecie zwiększenia masy ciała (prowokowanie wymiotów, używanie środków przeczyszczających, okresowe głodówki, stosowanie leków tłumiących łaknienie, intensywne ćwiczenia fizyczne).
- Masa ciała i wygląd nadmiernie wpływają na samoocenę pacjenta.
Wyróżnia się dwa typy bulimii: typ przeczyszczający się i nieprzeczyszczający.
Początek choroby zazwyczaj występuje później niż w przypadku anoreksji, tzn. około 18-25 roku życia. W przebiegu choroby można zaobserwować, że często początkowo jedzenie jest traktowane jako środek pozwalający zmniejszyć napięcie psychiczne. Jednak do rozwinięcia choroby potrzebne są czynniki osobowościowe i biologiczne. Częstym objawem towarzyszącym jest depresja. Dla pacjentów z cechami osobowości z pogranicza (borderline) obok objawów bulimicznych charakterystyczne są również inne zaburzenia kontroli impulsów, chwiejność emocjonalna, zmniejszona odporność na lęk, frustrację, chaotyczne związki interpersonalne, podatność na uzależnienia. Na powstanie bulimii mają też wpływ czynniki społeczno-kulturowe. Bulimia to wypadkowa współczesnej mody na ogromną konsumpcję, oraz przeciwstawną, na bycie szczupłym.
Leczenie bulimii głównie prowadzi się ambulatoryjnie. Hospitalizacja jest potrzebna w przypadku częstych napadów żarłoczności i uporczywego przeczyszczania się (kilka razy dziennie). W przypadku bulimii podobnie jak w anoreksji głównymi formami terapii są psychoterapia indywidualna, terapia rodzinna i farmakoterapia.
(opracowanie: Anna Schmidt-Przeździecka)